Serbest Meslek Makbuzu Nasıl Kesilir?

Serbest meslek makbuzu, avukat gibi serbest meslek erbabının mesleki faaliyetine ilişkin her türlü tahsilatı için düzenlemek zorunda olduğu tahsilat belgesidir (VUK m.236). Fatura mal teslimi veya hizmet ifasına, makbuz ise paranın alınmasına bağlıdır; bu yüzden avukat fatura değil makbuz keser ve makbuz tahsilat anında düzenlenir. 1 Haziran 2020’den itibaren makbuz elektronik ortamda (e-SMM) düzenlenir.

VUK m.237 uyarınca makbuzda düzenleyenin adı soyadı veya unvanı, adresi, vergi dairesi ve vergi numarası; müşterinin adı soyadı veya unvanı ve adresi; alınan paranın miktarı ve alındığı tarih bulunur. e-SMM portalında ya da entegratör yazılımında muhatap, açıklama, matrah, KDV oranı (%20 veya %10) ve ödeyen tevkifat yükümlüsüyse %20 stopaj satırı doldurulur; belge elektronik imzayla onaylanır ve muhataba iletilir. Yukarıdaki adım adım kılavuz sırayı verir.

VUK m.236 uyarınca makbuz bir tahsilat belgesidir ve tahsilatın yapıldığı tarihte düzenlenir. Faturaya ilişkin “yedi gün içinde düzenlenir” kuralı (VUK m.231/5) makbuza uygulanmaz; vergi hukukunda kıyas yasağı geçerlidir. Taksitli tahsilatta her taksit için ayrı makbuz düzenlenir. Tahsilat icra dairesine yatırma, banka havalesi, notere veya postaya tevdi yoluyla yapılmışsa, GVK m.67 gereği “ıttıla hasıl etmeleri kaydıyla” tahsil gerçekleşmiş sayılır; makbuz paranın yatırıldığı değil, öğrenildiği tarihte düzenlenir.

Akdi vekâlet ücretinde müvekkil adına (ödemeyi üçüncü kişi yapmış olsa dahi), karşı yan ve icra vekâlet ücretinde borçlu adına (icra dairesi aracılığıyla ödemede de borçlu; makbuz nüshasının icra dairesine verilmesi gerekmez), CMK ve beraat vekâlet ücreti ödemelerinde ödemeyi yapan Cumhuriyet Başsavcılığı adına, adli yardım ödemelerinde ilgili baro adına düzenlenir. Borçlu karşı yan ücretini alacaklı müvekkile ödemiş ve müvekkil size aktarmışsa makbuz müvekkil adına düzenlenir (GVK GT 311 m.26). Tevkil ücretinde muhatap, bedelin kimin bütçesinden çıktığına bağlıdır.

Gelir vergisi bakımından hayır, KDV bakımından evet. KDVK m.10/a uyarınca vergiyi doğuran olay hizmetin ifasıdır; tahsilat şartı aranmaz. Avukatlık hizmeti kural olarak kısımlara bölünemediğinden hizmet, davada kararın kesinleşmesi, icrada dosyanın infazla kapatılması veya aciz vesikası alınmasıyla tamamlanmış sayılır. Bu aşamada tahsilat olmasa da KDV doğar; idarenin uygulamasında makbuz “bedel tahsil edilmemiştir” kaydıyla düzenlenip KDV beyan edilir, tahsilat olmadığından gelir vergisi hasılatına eklenmez. VUK m.236 makbuzu tahsilata bağladığından belge türü tartışmalıdır; asistan her iki görüşü dayanağıyla gösterir.

Hayır. KDV hizmetin ifasıyla bir kez doğmuş ve ilk makbuzla beyan edilmiştir. Tahsilat anında VUK m.236 gereği ikinci bir makbuz düzenlenir; bu makbuzda KDV oranı %0 seçilir ve açıklama bölümüne “KDV’si … tarih ve … sayılı serbest meslek makbuzu ile beyan edilmiştir” kaydı düşülür. İkinci makbuz yalnızca gelir vergisi hasılatına girer. Asistanda “daha önce yalnızca KDV amacıyla makbuz düzenlediniz mi?” sorusu bu hâli yönetir.

Kural olarak hayır. Azil ve istifa hâllerinde hizmet tamamlanmış sayılmadığından, herhangi bir tahsilat da yoksa KDV yükümlülüğü doğmaz. Ancak haksız azil nedeniyle yasal yollara başvurularak ücret tahsil edilirse, hizmetin tamamlanıp tamamlanmadığına bakılmaksızın tahsil edilen tutar üzerinden KDV doğar (KDVK m.10/b).

Kural olarak %20’dir. Aile, tüketici ve çocuk mahkemeleri ile vesayet davalarına ilişkin ilamlara dayalı ilamlı icra takiplerinde oran %10’a iner. İlamsız takiplerde ise uyuşmazlık bu mahkemelerin görev alanına girse dahi oran %20’dir; aile mahkemesince hükmedilen tedbir nafakasının ilamsız takibe konu edilmesi tipik örnektir. İlamda “KDV hariç” ibaresi yoksa hükmedilen tutar KDV dâhil sayılır ve KDV iç yüzdeyle ayrıştırılır (GVK GT 311 m.25/5).

İndirimli oran uygulanır. GİB Ankara Defterdarlığının 02.07.2025 tarihli özelgesine (E-84974990-130[KDV-2/İ/28-2025/75]-365183) göre, adli yardım talepli dava sonucunda karşı taraftan tahsiline karar verilen avukatlık ücretinin tahsil edilememesi üzerine mahkeme kararı ilamlı icra takibine konu edilirse, dosya alacağına eklenen icra vekâlet ücreti de 2007/13033 sayılı Karar eki (II) sayılı listenin 32. sırası kapsamında değerlendirilir ve indirimli oranda KDV hesaplanır. Listenin 32. sırası adli yardım ve adli müzaharet hükümleri kapsamındaki avukatlık hizmetleri ile bunlara bağlı ilamlı icra takiplerini birlikte sayar.

Makbuz fiilî durumu yansıtır: kesinti yapılmadıysa stopajsız düzenlenir. GİB Bursa Vergi Dairesi Başkanlığının 17.10.2022 tarihli özelgesine (E-95462982-105[VUK.ÖZLG-20-109]-245464) göre tevkifat yükümlüsü borçlu kesinti yapmamışsa tarhiyat sorumlu sıfatıyla borçlu adına yapılır; avukat ücretin brüt tutarını kazancına dâhil eder ve tevkifat yapılmadığından yıllık beyannamede mahsup edilecek bir tutar bulunmaz. Aynı özelgeye göre borçlunun tevkifatı eksik yatırması icra dosyasının kapatılmasına engel değildir; tevkifat yapılarak ödenmişse makbuzda tevkifat tutarı gösterilir.

Makbuz tevkili veren avukat adına düzenleniyorsa evet. GVK m.94/1, gerçek gelirlerini beyan etmeye mecbur olan serbest meslek erbabını da tevkifat yapmakla yükümlü tutar; avukatın bir başka avukata yaptığı mesleki ödeme bu kapsamdadır ve m.94/2-b uyarınca %20 stopaj yapılır. Makbuz müvekkil adına düzenleniyorsa stopaj, müvekkilin GVK m.94/1 kapsamında vergi sorumlusu olup olmamasına göre belirlenir.

Yapılmaz. Bu ücretler borçluya sunulan bir hizmetin karşılığı olmayıp yargılama gideri niteliğindedir; ödemeyi yapan kamu kurumu, banka veya sigorta şirketi olsa dahi KDV tevkifatı uygulanmaz. Genel olarak da avukatların yargı mercileri nezdinde veya yargı kararlarının sonuçlarıyla ilgili olarak vekâlet akdi çerçevesinde verdiği hizmetler tevkifat kapsamı dışındadır; tevkifat, danışmanlık nitelikli hizmetlerde ve yalnızca “belirlenmiş alıcılara” verildiğinde gündeme gelir.

Ücretsiz görülen işte de hizmetin tamamlanmasıyla KDV doğar. Matrah, işin alındığı yılda yürürlükte olan AAÜT’de o iş için öngörülen tutardır: KDVK m.27/5 uyarınca serbest meslek faaliyetlerinde ilgili meslek teşekkülünce tespit edilmiş bir tarife varsa hizmetin bedeli o tarifedeki ücretten düşük olamaz. Ücretsiz işin ayrıca Avukatlık Kanunu gereği baroya bildirilmesi gerekir.

Hayır. Makbuz, yapılan tahsilatın tam tutarını göstermelidir; AAÜT’deki tutar yalnızca alt sınırdır, üst sınır değildir. Tarifede 5.000 TL yazıyor diye 10.000 TL’lik tahsilat için 5.000 TL’lik makbuz düzenlenemez. Eksik makbuz her hâlde kayıt dışı hasılat doğurur; idarece tespitinde vergi, gecikme faizi ve vergi ziyaı cezasıyla birlikte aranır. Yargıtay bu durumu muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge düzenleme suçu (VUK m.359/a) sayarken Danıştay aksi görüştedir.

509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği uyarınca vergiden muaf olmayan tüm serbest meslek erbabı 1 Haziran 2020’den itibaren e-SMM düzenlemek zorundadır; mesleğe yeni başlayanlar işe başladıkları ayı izleyen üçüncü ayın sonuna kadar uygulamaya geçer. Üç yol vardır: GİB e-Belge Portalı, GİB’den izinli özel entegratör ya da doğrudan entegrasyon. Gerçek kişi avukat için güvenli elektronik imza yeterlidir; başvuru GİB e-Belge başvuru ekranından yapılır.

Düzenlenen bir e-SMM’nin geçerliliği GİB’in e-SMM sorgulama sayfasından belge bilgileriyle doğrulanabilir. Kayıt bakımından e-SMM, düzenleyen avukatın Defter-Beyan Sistemindeki serbest meslek kazanç defterine hasılat olarak yansır; tutar tahsil tarihinde hasılata, makbuzdaki stopaj yıllık beyannamede mahsup edilecek vergi olarak, KDV ise ilgili ayın KDV beyannamesine kaydedilir. Kayıtların sistemde doğru dönemde göründüğünü kontrol edin.

Müvekkilin yurt dışında olması tek başına yetmez; hizmet ihracı istisnası için hizmetin sonuçlarından da yurt dışında yararlanılması gerekir (KDVK m.11-12). Türk mahkemelerinde temsil, Türkiye’deki taşınmaza ilişkin iş veya Türkiye’de icra takibi gibi hâllerde yararlanma Türkiye’de gerçekleştiğinden genel oran uygulanır. İstisna şartları sağlanıyorsa makbuz %0 KDV ile düzenlenir; yurt dışındaki müvekkil GVK m.94/1 kapsamında olmadığından stopaj da kesilmez. Karşı yan ücretinde ise ödeyen Türkiye’deki borçlu olduğundan stopaj kuralı değişmez.