Seçim Simülatörü: Oy Oranından Milletvekili Dağılımına

Sık Sorulan Sorular

Seçim sistemi Anayasa’da mı yoksa kanunda mı düzenlenir?

▾

İkisinde birden; sistem iki katmanlıdır. Anayasa çerçeveyi çizer: seçimlerin serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre ve yargı yönetim ve denetimi altında yapılacağını (m.67/2), TBMM’nin genel oyla seçilen 600 milletvekilinden oluştuğunu (m.75), seçimlerin yargı denetiminde yapılacağını ve sandalye tutanaklarını YSK’nın kabul edeceğini (m.79) ve milletvekillerinin bütün milleti temsil ettiğini (m.80) Anayasa belirler. Buna karşılık baraj oranı, D’Hondt yöntemi ve seçim çevrelerinin belirlenmesi Anayasa’da değil, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu ile 298 sayılı Kanun’da düzenlenmiştir. Yani kanun koyucu barajı değiştirebilir ama 600 sayısını Anayasa değişmeden değiştiremez.

Kanun koyucu seçim sistemini istediği gibi düzenleyebilir mi?

▾

Hayır. Anayasa m.67/6, “Seçim kanunları, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracak biçimde düzenlenir” hükmünü taşır; bu, kanun koyucunun takdirini sınırlayan anayasal bir ölçüttür. Baraj ve dağıtım yöntemi tam da bu iki ilkenin gerilim noktasındadır: baraj yükseldikçe yönetimde istikrar güçlenir, temsilde adalet zayıflar. Simülatördeki baraj ayarını değiştirerek bu dengenin sandalye sayısına etkisini somut olarak görebilirsiniz.

Seçim barajı yargı önünde denetlendi mi?

▾

Evet. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, Yumak ve Sadak/Türkiye kararında (B. No: 10226/03, 8/7/2008) o tarihte yürürlükte olan %10’luk barajı serbest seçim hakkı yönünden incelemiş ve 1 No.lu Protokol’ün 3. maddesinin ihlal edilmediğine karar vermiştir; çoğunluk, barajın hükümet istikrarı sağlama biçiminde meşru bir amaç güttüğünü kabul etmiştir. Karşı oy yazan üyeler ise oranın Avrupa’daki en yüksek baraj olduğunu ve devlete tanınan takdir payını aştığını belirtmiştir. Anayasa Mahkemesi de seçim mevzuatı değişikliklerini denetlemiş, örneğin 4125 sayılı Kanun’a ilişkin kararında (E.1995/54, K.1995/59, 18/11/1995) ülke seçim çevresi ve kontenjan milletvekilliği düzenlemelerini iptal etmiştir. Ayrıca partilere devlet yardımı için aranan %3 şartını incelediği Büyük Birlik Partisi ve Saadet Partisi kararında (B. No: 2014/8843, 10/12/2015) ihlal bulunmamıştır.

Seçim kanunu değişirse hemen uygulanır mı?

▾

Hayır. Anayasa m.67’nin son fıkrası uyarınca seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz. Bu nedenle simülatörde barajı veya başka bir kuralı değiştirdiğinizde ortaya çıkan tablo, kanun bugün değişse dahi bir yıl içinde yapılacak bir seçimde uygulanamaz.

Seçim barajı yüzde kaçtır?

▾

Ülke barajı yüzde yedidir. 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.33/1’e göre genel seçimlerde ülke genelinde geçerli oyların yüzde yedisini geçmeyen partiler milletvekili çıkaramaz. Oran, 31/3/2022 tarihli 7393 sayılı Kanun ile yüzde ondan yüzde yediye indirilmiştir. Kanun “geçmeyen” dediği için tam yüzde yedide kalan bir parti barajı aşmış sayılmaz; oranın yüzde yediden büyük olması gerekir.

İttifak yapan partiler baraja ayrı ayrı mı tabidir?

▾

Hayır. 2839 sayılı Kanun m.33/1’e 7102 sayılı Kanun’la eklenen cümle uyarınca, seçim ittifakı yapılması hâlinde yüzde yedilik barajın hesaplanmasında ittifak yapan partilerin aldıkları geçerli oyların toplamı esas alınır ve bu partiler için ayrıca baraj hesaplaması yapılmaz. Bu nedenle kendi oyu yüzde ikilerde olan bir parti, ittifakının toplamı barajı geçtiği sürece milletvekili çıkarabilir.

İttifakın kazandığı milletvekilleri partiler arasında nasıl paylaşılır?

▾

İttifak tek bir liste gibi hesaplanmaz. 31/3/2022 tarihli 7393 sayılı Kanun’la değiştirilen m.34/7’ye göre, ittifakın toplam oyu genel barajı geçtiği takdirde seçim çevrelerindeki milletvekili hesabı ve dağılımı, ittifak içindeki her bir partinin o seçim çevresinde aldığı oy sayısı dikkate alınarak yapılır. Yani D’Hondt bölümleri her parti için kendi oyu üzerinden hesaplanır.

D’Hondt yöntemi nasıl işler?

▾

Barajı geçen partilerin bir seçim çevresinde aldığı oylar sırasıyla 1’e, 2’ye, 3’e… o çevrenin çıkaracağı milletvekili sayısına ulaşıncaya kadar bölünür. Elde edilen paylar ile bağımsız adayların oyları ayrım yapılmaksızın büyükten küçüğe sıralanır ve çevrenin çıkaracağı milletvekili sayısı kadarı, payların sahiplerine bu sıraya göre tahsis edilir (m.34/3). Son milletvekilliği için eşit rakamlar çıkarsa aralarında ad çekilir (m.34/4).

Hiçbir parti barajı geçemezse ne olur?

▾

Meclis yine kurulur. 2839 sayılı Kanun m.34/5, seçime katılan partilerden veya ittifaklardan hiçbirinin barajı aşamaması hâlinde milletvekillerinin yine D’Hondt yöntemiyle paylaştırılacağını düzenler; bu durumda baraj fiilen uygulanmaz. Simülatör bu senaryoyu da doğru şekilde hesaplar.

Türkiye’de kaç seçim çevresi vardır?

▾

Milletvekili sayısı 600’dür (2839 s.K. m.3). Çıkaracağı milletvekili sayısı 18’e kadar olan iller bir seçim çevresi sayılır; 19–35 arası iller iki, 36 ve daha fazla olanlar üç seçim çevresine bölünür (m.4). 2023 seçiminde İstanbul ve Ankara üçer, İzmir ve Bursa ikişer çevreye ayrılmış ve toplam 87 seçim çevresi oluşmuştur. Sandalyeler ülke genelinde değil, her çevrede ayrı ayrı dağıtılır; simülatörün çevre bazlı çalışmasının nedeni budur.

Simülatörün sonuçları bir seçim tahmini midir?

▾

Hayır. Simülatör anket yapmaz, öngörüde bulunmaz ve hiçbir siyasi tercihi desteklemez. Yalnızca “oy oranları şu olsaydı, yürürlükteki seçim sistemi bunu kaç sandalyeye çevirirdi” sorusunu hesaplar. Oy oranlarını kullanıcı girer; çıktı, girilen varsayımın matematiksel sonucudur.

Ülke geneli oy oranı seçim çevrelerine nasıl dağıtılıyor?

▾

Sandalyeler çevre çevre dağıtıldığı için, ülke geneli bir oranın çevrelere nasıl yayıldığını varsaymak gerekir. Simülatör 2023 çevre sonuçlarını taban alır ve iki model sunar: oransal salınımda partinin çevredeki payı ülke genelindeki değişim oranıyla çarpılır; eşit salınımda ülke genelindeki puan farkı her çevreye aynen eklenir. Taban veride oyu bulunmayan yeni bir partiye ise ülke geneli oranı tüm çevrelere eşit yazılır.