Belirsiz Alacak Davası Kaldırıldı: Kısmi Dava ve Talep Artırımı (HMK m.109/4)

Açılabilir görüşü (doktrin)

Dava türleri usul kanununda düzenlendiği için var olmaz. 1927 tarihli HUMK 84 yıl boyunca hiçbir dava türünü düzenlemediği hâlde tespit davası, kısmi dava ve terditli dava açılmıştır; belirsiz alacak davası da Almanya’da 1880’lerden beri kanuni düzenleme olmadan uygulanır. m.107’nin kaldırılmasıyla yalnızca tanım, ıslahsız artırım hükmü ve hâkimin süre verme ödevi kalkmıştır; dava hakkı maddi hukuka ve hukuki korunma ihtiyacına dayandığından, gerçekten belirlenemeyen alacaklarda (bedensel zarar, destekten yoksun kalma, katılma alacağı, hekim sorumluluğu) bu dava açılmaya devam edebilir. Bu görüş TBB Eğitim Merkezi’nin eğitiminde Prof. Dr. Oğuz Atalay tarafından savunulmuştur.

Karşı görüş ve uygulama riski

Kanun gerekçesi kurumun “tartışmalara ve hak kayıplarına yol açtığı” için kaldırıldığını ve imkânlarının kısmi davaya aktarıldığını söyler. Bu okumaya göre kanun koyucu bilinçli bir tercih yapmıştır; mahkemeler belirsiz alacak davası olarak açılan bir davayı ya kısmi dava olarak nitelendirir ya da hukuki yarar yokluğundan reddeder. Aynı eğitimde de bu yönde kararlar geleceği ve meselenin Anayasa Mahkemesi önüne gidebileceği öngörülmüştür. Önceki dönemde de belirlenebilir alacağın belirsiz alacak davasıyla istenmesi hukuki yarar yokluğundan ret sebebiydi (HGK E.2015/1540 K.2015/1590; HGK E.2015/2357 K.2018/1748); Anayasa Mahkemesi bu tür bir reddi mahkemeye erişim hakkının ihlali saymış (İsmail Avcı, B.No 2019/12190, 22.02.2022), Yargıtay 11. HD ise kısmi dava koşulları varsa davanın doğrudan kısmi dava olarak görülmesi gerektiğini belirtmiştir (E.2022/4021 K.2024/323). Mahkeme uygulaması netleşene kadar bu yol ciddi bir usul riski taşır.

Kısmi dava dilekçesinde

• Dava konusu satırı: talebin “… TL’lik kısma ilişkin kısmi alacak talebi” olduğu açıkça yazılır.
• Açıklamalarda: alacağın toplamının daha yüksek olduğu ve şimdilik bir kısmının dava edildiği belirtilir. HMK m.109/2 gereği açık feragat yoksa kalan kısımdan vazgeçilmiş sayılmaz; yine de irade netleştirilir.
• Netice-i talepte: fazlaya ilişkin hakların saklı tutulduğu ve bakiye için m.109/4 uyarınca talep artırım hakkının saklı olduğu ifade edilebilir.
• Faiz: ayrı bir alacak kalemi olduğundan açıkça istenir; “fazlaya ilişkin haklar saklı” ibaresi faizi kapsamaz.
• Hak düşürücü süreli veya faiz hassasiyeti yüksek kalemler: belirlenebilen miktar baştan tam olarak dava edilir; artırım bu sonuçları kurtarmaz.

Talep artırım dilekçesinde

• Başlık ve dayanak: “HMK m.109/4 uyarınca talep artırım dilekçesi”; ilk dava tarihi, ilk talep miktarı ve artırılan yeni miktar açıkça yazılır.
• Islah değildir kaydı: işlemin ıslah olmadığı ve bakiye için ıslah hakkının saklı tutulduğu belirtilir; tutanağa “ıslah” yazılırsa itiraz edilir.
• Harç: artırılan miktar için nispi tamamlama harcının hesaplanmasına yönelik süre talep edilir.
• Zamanlama: bilirkişi raporlarına itirazlar sonuçlanmadan artırım yapılmaz; tek hak erken tüketilmemelidir. Tahkikatın bitirilmesi ihtimaline karşı celse öncesinde dilekçe sunulur.
• Arabuluculuk: aynı davada artırım için yeniden başvuru gerekmez.

Hâkim süre vermezse

Eski m.107 hâkime iki haftalık süre verme ödevi yüklüyordu; m.109/4’te böyle bir ödev yok. Artırım fırsatı tanınmadan davanın kısmi olarak karara bağlanması hâlinde hak arama özgürlüğü tartışması yeniden gündeme gelebilir. Süreyi beklemeden, bilirkişi itirazları sonuçlandığında artırım dilekçesinin verilmesi önerilmektedir.

Ek davanın hukuki yararı

Artırım imkânı varken bakiye için ayrı ek dava açılmasında hukuki yarar bulunmadığı yönünde kararlar çıkabilir. Ek dava açılsa bile, kanun "artırılan kısım" dediği için ek davanın zamanaşımı ilk davanın tarihine çekilmez; davaların birleştirilmesi bu sonucu değiştirmez.

Tutanakta "ıslah" ifadesi

Talep artırımının duruşma tutanağına ıslah olarak geçirilmesi, ileride ıslah hakkının tüketilip tüketilmediği tartışmasına yol açar. Dilekçede ve duruşmada işlemin adının açıkça belirtilmesi ve tutanağa itiraz edilmesi gerekir.

Sehven "belirsiz alacak davası" yazılmış dilekçe

Miktar biliniyor ve "şimdilik şu kadarı" deniyorsa irade kısmi dava yönündedir. Davanın hukuki nitelendirmesi hâkime ait olduğundan, vakıa ve talep değiştirilmeden verilecek bir beyan dilekçesiyle niteliğin açıklanabileceği savunulmaktadır.

Kısmi dava belirsiz alacak davasına dönüşmez

Yargıtay’ın önceki içtihadına göre kısmi dava sonradan belirsiz alacak davasına çevrilemez; tersine, açıkça belirsiz alacak davası olarak açılan dava da hâkim tarafından resen kısmi davaya dönüştürülemez (HGK E.2015/450 K.2018/337, taleple bağlılık). Dava türü seçimi başta yapılmalıdır.

Tahkikatın bitişi

Artırım ve ıslah tahkikat sona erene kadar yapılabilir. Aynı celsede tahkikatın bitirilip sözlü yargılamaya geçilmesi hâlinde kapı kapanır. "Dilekçelerimizi tekrar ederiz" beyanı artırım talebini içermez.

Asgari ücret artışıyla büyüyen alacak

Dava sürerken hesap ölçütü değiştiği için artan miktar, yeni dava değil 109/4 artırımıyla istenebilir. Artırım hakkı kullanıldıysa geriye ıslah kalır.

Adli yardımın etkin kullanımı

Belirsiz alacak davasının yaygınlaşmasının bir nedeni düşük harçla dava açma imkânıydı. Harç yükünü karşılayamayan davacı için kanunun öngördüğü asıl yol adli yardımdır (HMK m.334 vd.); kısmi dava döneminde bu kurumun daha etkin kullanılması gerekeceği doktrinde vurgulanmaktadır.

Kalem bazında karma açma alışkanlığı

İşçilik alacaklarında bazı kalemleri belirsiz, bazılarını kısmi açma uygulaması dayanağını yitirdi. Tüm kalemler kısmi açılabilir; tek dikkat noktası hak düşürücü süreye tabi kalemlerdir.

Tanımlayıcı hükümler zamanla kısıtlayıcı olur

Dava değerinin artırılması gibi ayrıntıların öğretiye ve içtihada bırakılması gerektiği; kanuna konulan "bir defaya mahsus" sınırının ileride uygulamayı daraltacağı savunulmaktadır.

Artırım zaten ıslah değildi

Islah, o güne kadarki usul işlemlerinin geçersiz sayılması veya değiştirilmesidir. Dava değerinin artırılması ise o güne kadarki usul işlemlerinin sonucu ve devamıdır; bunu "ıslah" ve "yeni dava" sayıp davalıya zamanaşımı def’i tanıyan uygulamanın baştan hatalı olduğu ileri sürülmektedir.

İkinci artırım yine ıslaha ve zamanaşımına takılır

İlk artırımdan sonra yeni kusur veya hesap raporu alınır, asgari ücret değişir ya da hâkim resen yeni hesap yaptırırsa, ikinci artırım ıslah sayılacak (HMK m.176/2: bir kez), davalı zamanaşımı def’i ileri sürebilecek ve kanıtlanan alacağın bir kısmı yine kaybedilecektir.

İstinaf aşamasında çıkmaz

HMK m.357/1 gereği istinafta ıslah yapılamaz. İlk derecede reddedilen rapor itirazı istinafta kabul edilip daha yüksek bir tazminat çıkarsa, belirsiz alacak davasında mümkün olan istinaf aşamasındaki artırım kısmi davada yapılamayacaktır.

Ölüm ve bedensel zararlarda "kısmi alacak" yoktur

Tazminatın tamamı ancak yargılama sonunda belli olan davalarda "alacağın kalan kısmı"ndan söz edilemeyeceği; kusur sıfır çıkarsa, destek ilişkisi kabul edilmezse veya dava öncesi ödeme yeterli bulunursa davanın reddi hâlinde davalı lehine yüksek nispi vekâlet ücretinin haksızlık doğuracağı vurgulanmaktadır.

Duruşmalar arası en çok üç ay (HMK m.147/3)

Yazılı yargılama usulünde duruşma araları kural olarak üç ayı geçemez; bilirkişi incelemesi veya istinabe gibi zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek daha uzun süre verebilir.

E-duruşmada elle imza (HMK m.149/4)

Ses ve görüntü nakliyle duruşmaya katılanlar için, ikrar, yemin, feragat, kabul ve sulh dışında elle atılan imzaya ilişkin hükümler uygulanmaz. Yürürlük: yayımdan üç ay sonra (31 Ekim 2026).

Birleştirme kararının bağlayıcılığı (HMK m.166, m.168)

İlk davanın açıldığı mahkeme, birleştirme kararıyla ancak kararın kesinleşmesinden itibaren bağlıdır; birleştirme ve ayırma kararlarına karşı kanun yolları yeniden düzenlendi.

İstinaf sonrası temyiz sınırı (HMK m.362/3)

Bölge adliye mahkemesinin esas hakkında yeniden verdiği kararlarda temyiz edilebilirlik, kabul veya reddedilen kısmın m.341/2’deki parasal sınırı aşmasına bağlandı; yalnızca yargılama gideri veya vekâlet ücretine ilişkin kararlar temyiz edilemez.

Hukuki konuda bilirkişi yasağı ve hâkime uyarma (HSK m.63)

Mesleğin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurmak, Hâkimler ve Savcılar Kanunu’nda uyarma cezası gerektiren hâller arasına alındı. HMK m.266’daki yasağın disiplin yaptırımıyla desteklenmesi amaçlanıyor.