Arı Zehri Toplama Yönetmeliği (2026)

Amaç, kapsam ve dayanak

Tarım ve Orman Bakanlığı, arı zehri işletmelerinin sözleşmeli üretim kapsamında; arı zehri üreticilerinden tekniğine uygun, izlenebilir ve denetimli şekilde ham arı zehri temin etmelerini sağlamak amacıyla Arı Zehrinin Toplanmasına İlişkin Yönetmeliği yayımladı. Yönetmelik, bal arılarından ham arı zehri toplanmasına ilişkin usul ve esasları kapsar.

Düzenleme; 11/6/2010 tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun 6 ncı maddesine dayanır. 3 Temmuz 2026 tarihli ve 33299 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış olup yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Temel tanımlar

Yönetmeliğin çerçevesini anlamak için öne çıkan tanımlar aşağıdadır.

Kimler kapsamda?

Yönetmelik; arı zehri toplayan üreticileri, bunları organize eden işletme ve birlikleri ve eğitime katkı veren müesseseleri ilgilendirir.

Toplama aparatı ve teknik özellikleri

Arı zehri toplama aparatının taşıması zorunlu nitelikler, arıya ve koloniye zarar vermeden zehrin salgılanmasını hedefler:

• Aparat ve kazıma aleti, zehrin fiziksel ve biyokimyasal yapısını olumsuz etkilemeyecek malzemeden imal edilir.
• Tellerde 12-30 volt gerilim, 50-1000 Hz sinyal frekansı, 2-3 saniye titreşim süresi ve 3-6 saniye duraklama süresi bulunur.
• Aparat, yüksek gerilim ve sinyal frekansları nedeniyle arıların doğal yaşam süreçlerine zarar vermeyecek ve ölümlerine yol açmayacak nitelikte olmalıdır.
• Cam levha üzerindeki teller 0,5 cm aralıklı, 0,5-1,5 mm kalınlıkta ve zehri/arıyı etkilemeyen alaşımlardan yapılır.

Toplama yöntemi, hijyen ve muhafaza

Zehrin toplanması, kazınması ve saklanması aşamalarında hijyen ve soğuk zincir kuralları belirleyicidir:

• Zehir bırakılan cam plakalar güneş ışığına maruz bırakılmadan taşınır; kazıma hijyenik, hava akımsız ve doğrudan güneş almayan ortamda yapılır.
• Zehre koruma amaçlı hiçbir katkı maddesi karıştırılamaz; körük veya repellent etkili duman çıkaran destek malzemesi kullanılamaz.
• Aparat kovandan çıkarıldıktan sonra 30 dakika içinde cam levhalardan zehir kazımaya başlanır.
• Cam plaka ve teller etüvde 160-180 °C'de 2 saat sterilize edilip steril kutularda saklanır; mümkün değilse kaynar suyla yıkanır ya da %70 izopropil alkolle silinir.
• Zehir kazıma aleti jileti paslanmaz çelikten ve tek kullanımlık olmak zorundadır.
• Toplanan zehir; amber renkli, tek kullanımlık, hava-nem geçirmez vida kapaklı, işletme numarası/toplama tarihi/'Bal Arısı Zehri' etiketli şişelerde ve -18 °C soğuk zincirde saklanır.
• Kontaminasyon riskini azaltmak ve apiterapiye uygunluk için medikal plastikten filtreli cihazlarla toplama yapılır.

Toplama tekniği ve koloni sağlığı

Koloninin sağlığını ve devamlılığını korumak için toplama sıklığı ve süresi sınırlandırılmıştır:

• Koloni sağlığı ve devamlılığı için aynı kovandan 7 günden daha kısa aralıklarla arı zehri toplanamaz.
• Zehir toplama aparatı kovanda 15-20 dakikadan fazla bulundurulmaz.
• Toplama işlemi sabah erken saatlerde, öğleden sonra veya akşam gerçekleştirilir.
• Zehrin dışkı, toz, polen ve balla bulaşmasını en aza indirmek için kovan içi cihazlar/uygun konumlandırma ve filtreli cihazlar kullanılır.

Kişisel koruyucu donanım ve güvenlik

Arı zehri alerjik reaksiyon riski taşıdığından, toplama yapan kişinin uyması gereken kurallar belirlenmiştir:

• Arı zehrinin solunmaması; göze ve çıplak tene temas ettirilmemesi esastır.
• Tıbbi gözlük, maske, cerrahi eldiven, bone ve önlük gibi kişisel koruyucu donanımların kullanılması zorunludur.
• Arılıkta, olası alerjik reaksiyona karşı gerekli ilaçlar ile temiz su bulundurulur.

İzinli arılıkta aranan şartlar

Arı zehri toplama izinli arılık ve kolonilerde aşağıdaki şartlar aranır:

• Arılıklar, zirai mücadele yapılan tarımsal alanlardan en az 200 metre uzaklıkta bulunur.
• Toplama işlemi, arı popülasyonu güçlü kolonilerde yürütülür.
• Toplama döneminde sadece polen ikame besleme yapılır; şeker şurubuyla besleme yapılmaz.
• Kalıntı bırakan sistemik etkili ilaçların kullanımı yasaktır; kullanılmışsa toplamadan en az 15 gün önce ilaçlama kesilir.
• Arı zehri üretimine uygun arı ırkı veya ekotipine sahip arılar kullanılır.

Eğitim ve toplama sertifikası

Arı zehri toplayabilmek için uygulamalı eğitim ve sertifika süreci zorunludur. Süreç, dört temel adımda ilerler:

1. 1

   İşletmeyle sözleşme yapın

   Eğitime katılmak isteyen arıcının önce bir arı zehri işletmesiyle sözleşme yapması zorunludur.

2. 2

   Merkez birliğine başvurun

   Birlik üyesi arıcı, birliği aracılığıyla ya da doğrudan merkez birliğine dilekçeyle başvurur.

3. 3

   Programa katılın

   Merkez birliği; en az iki gün süreli programı, kurs yerini ve en fazla 25 kursiyeri belirler. Programda uygulamalı eğitim, iş sağlığı-güvenliği ve temel ilk yardım yer alır.

4. 4

   Sertifikanızı alın

   Program Bakanlıkça onaylanır; giderler ve sertifika ücreti kursiyere aittir. Başarılı olup ücretini yatıran kursiyere Arı Zehri Toplama Sertifikası verilir.

Üretici ve işletme yükümlülükleri

Toplama sürecinde arı zehri üreticisi ve işletmesinin başlıca sorumlulukları şunlardır:

• Arı zehri işletmesiyle sözleşmesi olmayan üreticiler, Arı Zehri Toplama Sertifikasına sahip olsalar dahi arı zehri toplayamaz.
• Arı zehri işletmesi, toplanan zehrin soğuk zincirde muhafazası için gerekli tedbirleri almak zorundadır.
• Arı zehri üretim miktarı dönemsel olarak üretici tarafından AKS'de kayıt altına alınır.
• Gen kaynaklarının korunması amacıyla ülkemiz arı ırkı veya ekotipi arılardan arı zehri toplanır.
• İş sağlığı ve güvenliği tedbirleri üretici ve işletmece alınır; toplama ve üretim sürecindeki olumsuzluklardan arı zehri işletmesi sorumludur.

İşletme gereklilikleri ve denetim

Toplama ve işleme faaliyetleri, 24/12/2011 tarihli ve 28152 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği'ne uygun ve kayıt altına alınmış arı zehri işletmelerinde yürütülür. Bu işletmelerden elde edilen arı zehri gıda sanayiinde kullanılamaz.

Yaptırımlar (5996 sayılı Kanun m.36)

Yönetmelik hükümlerine aykırı hareket edenlere, 5996 sayılı Kanunun 36 ncı maddesinin birinci fıkrasının (d) bendine göre yaptırım uygulanır. Bu bent, 6 ncı maddede belirtilen işlemlerle ilgili tedbirlere uymayanlar için idari para cezası öngörür ve muhataba göre iki farklı tutar belirler:

Sıkça sorulan sorular

Arı zehri toplamak için sertifika şart mı?▾

Evet. Arı zehri, ancak Arı Zehri Toplama Sertifikası almış üreticiler tarafından toplanabilir. Ayrıca üreticinin bir arı zehri işletmesiyle sözleşmesinin bulunması zorunludur; sözleşmesi olmayan bir üretici, sertifikaya sahip olsa dahi arı zehri toplayamaz.

Arı zehri toplama aparatının teknik özellikleri neler?▾

Aparatın telleri üzerinde 12-30 volt arası gerilim, 50-1000 Hz arası sinyal frekansı, 2-3 saniye titreşim süresi ve 3-6 saniye duraklama süresi bulunur. Cam levha üzerindeki teller 0,5 cm aralıklı, 0,5-1,5 mm kalınlıktadır ve zehri/arıyı etkilemeyen alaşımlardan yapılır. Aparat, arıların ölümüne yol açmayacak nitelikte olmalıdır.

Aynı kovandan ne sıklıkla zehir toplanabilir?▾

Koloni sağlığı ve devamlılığının korunması amacıyla aynı kovandan 7 günden daha kısa aralıklarla arı zehri toplanamaz. Ayrıca toplama aparatı kovanda 15-20 dakikadan fazla bulundurulmaz ve toplama sabah erken, öğleden sonra veya akşam saatlerinde yapılır.

Toplanan arı zehri nasıl saklanır?▾

Toplanan zehir; gıdaya uygun kalıntı bırakmayacak amber renkli, tek kullanımlık, hava ve nem geçirgenliği olmayan vida kapaklı şişelere konur. Şişe üzerinde işletme numarası, toplama tarihi ve 'Bal Arısı Zehri' ibaresini içeren etiket bulunur. Zehir, soğuk zincir koşullarında (-18 °C) muhafaza edilir.

Toplama sırasında hangi koruyucu donanım gerekli?▾

Arı zehrinin solunmaması, göze ve çıplak tene temas ettirilmemesi esastır. Tıbbi gözlük, maske, cerrahi eldiven, bone ve önlük gibi kişisel koruyucu donanımların kullanılması zorunludur. Ayrıca arılıkta olası alerjik reaksiyona karşı gerekli ilaçlar ile temiz su bulundurulur.

Arılık hangi mesafede olmalı ve nasıl beslenmeli?▾

Arılıklar, zirai mücadele yapılan tarımsal alanlardan en az 200 metre uzaklıkta bulunur ve toplama güçlü kolonilerde yürütülür. Toplama döneminde sadece polen ikame besleme yapılır; şeker şurubuyla besleme yapılmaz. Kalıntı bırakan sistemik etkili ilaçlar yasaktır; kullanılmışsa toplamadan en az 15 gün önce ilaçlama kesilir.

Eğitim nasıl alınır?▾

Arıcının önce bir arı zehri işletmesiyle sözleşme yapması, ardından birliği aracılığıyla ya da doğrudan merkez birliğine dilekçeyle başvurması gerekir. Merkez birliği en az iki gün süreli programı ve en fazla 25 kursiyeri belirler. Program Bakanlıkça onaylanır; başarılı olup ücretini yatıran kursiyere Arı Zehri Toplama Sertifikası verilir. Eğitim ve sertifika giderleri kursiyere aittir.

Bu yöntemle toplanan arı zehri gıdada kullanılabilir mi?▾

Hayır. Toplama ve işleme faaliyetleri, İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği'ne uygun ve kayıtlı işletmelerde yürütülür ve bu işletmelerden elde edilen arı zehri gıda sanayiinde kullanılamaz.

Kurallara uymayanlara ne gibi yaptırım uygulanır?▾

Yönetmelik hükümlerine aykırı hareket edenlere 5996 sayılı Kanunun 36 ncı maddesinin birinci fıkrasının (d) bendine göre idari para cezası uygulanır. Bu bent, tedbirlere uymayan hayvancılık işletmeleri ile diğer kişiler için farklı tutarlar öngörür ve tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.

Yönetmelik ne zaman yürürlüğe girdi?▾

Arı Zehrinin Toplanmasına İlişkin Yönetmelik 3 Temmuz 2026 tarihli ve 33299 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış olup yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir.