Menfi tespit ve istirdat davası

Borçlunun, borçlu bulunmadığını ispat için açtığı davadır. İİK m.72/1 uyarınca bu dava icra takibinden önce veya takip sırasında açılabilir. Amacı bir alacağın tahsili değil, borcun bulunmadığının tespitidir; bu yüzden “menfi” yani olumsuz tespit denir.

KaynakİİK m.72/1

Menfi tespit ve istirdat davaları, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi, davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir. İki seçenekli bu yetki kuralı davacı borçluya kolaylık sağlar.

KaynakİİK m.72/son

İtiraz, ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine yapılan ve takibi kendiliğinden durduran bir takip hukuku işlemidir. Menfi tespit ise mahkemede açılan bir davadır ve kendiliğinden takibi durdurmaz; durdurma ancak belirli şartlarla ve teminat karşılığında ihtiyati tedbirle mümkündür. İtiraz süresini kaçıran ya da itirazı kaldırılan borçlu için menfi tespit, kalan yollardan biridir.

KaynakİİK m.62İİK m.66/1İİK m.72

Durdurulabilir. İcra takibinden önce açılan menfi tespit davasına bakan mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında, icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir. Bu, takipten önce dava açmanın en önemli pratik üstünlüğüdür.

KaynakİİK m.72/2

Hayır. İcra takibinden sonra açılan menfi tespit davasında ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Ancak borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere göstereceği teminat karşılığında, mahkemeden ihtiyati tedbir yoluyla icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir. Yani takip yürür, ama tahsil edilen para alacaklıya ödenmez.

KaynakİİK m.72/3

Dava alacaklı lehine neticelenirse ihtiyati tedbir kararı kalkar. Buna dair hükmün kesinleşmesi hâlinde alacaklı, ihtiyati tedbir dolayısıyla alacağını geç almış bulunmaktan doğan zararlarını gösterilen teminattan alır. Alacaklının uğradığı zarar aynı davada takdir olunarak karara bağlanır ve bu zarar her hâlde yüzde yirmiden aşağı tayin edilemez.

KaynakİİK m.72/4

Dava borçlu lehine hükme bağlanırsa derhâl takip durur. İlamın kesinleşmesi üzerine, içeriğine göre ve ayrıca hükme hacet kalmadan icra kısmen veya tamamen eski hâle iade edilir. Ayrıca borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, talep üzerine borçlunun dava sebebiyle uğradığı zararın da alacaklıdan tahsiline karar verilir; takdir edilecek zarar takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.

KaynakİİK m.72/5

Dava düşmez, tür değiştirir. Borçlu menfi tespit davası kapsamında tedbir kararı almamış ve borç da ödenmiş olursa, davaya istirdat davası olarak devam edilir. Yani ödenen paranın geri alınması talebine dönüşür ve yeniden dava açmak gerekmez.

KaynakİİK m.72/6

Evet, ama süre kısadır. Takibe itiraz etmemiş veya itirazının kaldırılmış olması yüzünden borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, ödediği tarihten itibaren bir sene içinde genel hükümler dairesinde mahkemeye başvurarak paranın geri alınmasını isteyebilir. Bu bir yıllık süre ödeme tarihinden işler.

KaynakİİK m.72/7

Davacı, istirdat davasında yalnız paranın verilmesi lazım gelmediğini ispata mecburdur. Yani ödemenin borçlu olunmayan bir para için yapıldığını göstermek yeterlidir; bunun ötesinde bir ispat yükü aranmaz.

KaynakİİK m.72/son

Benzer ama ayrı bir menfi tespit yoludur. Üçüncü haciz ihbarnamesini alan kişi, on beş gün içinde menfi tespit davası açabilir; davayı açtığına dair belgeyi bildirimin yapıldığı tarihten itibaren yirmi gün içinde icra dairesine teslim ederse hakkındaki cebri icra işlemleri, dava sonunda verilen kararın kesinleşmesine kadar durur. Bu davada üçüncü şahıs, takip borçlusuna borçlu olmadığını veya malın takip borçlusuna ait olmadığını ispat etmeye mecburdur; davayı kaybederse dava konusu şeyin yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir.

KaynakİİK m.89/3